Sáng 22.11, UBND xã Hà Trung (Thanh Hóa) tổ chức Lễ đón nhận Bằng công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với “Nghệ thuật trình diễn dân gian Hò sông Mã”, đồng thời tổ chức các hoạt động chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam (24.11).

Phó Giám đốc Sở VHTTDL Thanh Hóa Lê Văn Nam trao Bằng công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Nghệ thuật trình diễn dân gian Hò sông Mã” cho lãnh đạo xã Hà Trung
Phó Giám đốc Sở VHTTDL Thanh Hóa Lê Văn Nam trao Bằng công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Nghệ thuật trình diễn dân gian Hò sông Mã” cho lãnh đạo xã Hà Trung

Hò sông Mã ra đời từ đời sống lao động của cư dân ven sông Mã, gắn với hoạt động chèo thuyền, vận chuyển hàng hóa và hành khách bằng đò dọc, đò ngang.

Trên những chặng đường ngược dòng, xuôi dòng, vượt thác ghềnh, tiếng hò không chỉ giúp người chèo đò phối hợp nhịp chèo mà còn là cách để người lao động giải khuây, động viên nhau vượt qua nhọc nhằn.

Qua thời gian, những câu hò được lưu truyền, bồi đắp từ chính đời sống thường nhật, phản ánh kinh nghiệm đi sông, tinh thần lạc quan, ý chí vượt khó và tình cảm của người dân gắn bó với dòng sông quê hương.

Điểm đặc sắc của Hò sông Mã là hình thức diễn xướng theo lối xướng - xô. Một người đảm nhiệm phần hò xướng, những người còn lại trong tốp thợ chèo đáp lời bằng các câu hò xô. Nhịp điệu được giữ bằng tiếng dậm chân xuống ván thuyền, tạo nên âm hưởng riêng mà không cần sử dụng nhạc cụ.

Kho tàng Hò sông Mã có 19 làn điệu, trong đó vùng Hà Trung còn lưu giữ đậm nét 14 làn điệu chính, gắn với 5 chặng hành trình của con thuyền, gồm: hò rời bến, hò đò ngược, hò mắc cạn, hò đò xuôi và hò cập bến.

Mỗi chặng hò mang một nhịp điệu, sắc thái riêng, tái hiện từng trạng thái của chuyến đi, từ lúc con thuyền rời bến, vượt dòng nước ngược đến khi cập bờ.

Qua đó, tiếng hò vừa phục vụ hoạt động lao động, vừa trở thành hình thức diễn xướng dân gian mang đậm dấu ấn văn hóa của cư dân vùng sông nước.

Không chỉ có nhịp điệu khỏe khoắn, Hò sông Mã còn hấp dẫn bởi lời ca giàu cảm xúc, được chắt lọc từ kho tàng ca dao, dân ca và vận dụng linh hoạt trong quá trình diễn xướng.

Có câu hò thể hiện tình cảm, nỗi nhớ thương qua chuyện đò, trầu: “Vắng em chỉ một phiên đò/ Trầu ăn chẳng có chuyện đò thì không”.

Lại có những câu hò mang nhịp điệu mạnh mẽ, gắn với động tác chèo thuyền và sự phối hợp của những người lao động: “Nhất phách chèo mở mái ra/ Phách nhì chân dậm phách ba reo hò”.

Sự kết hợp giữa nhịp điệu lao động, tình cảm và lối ứng đối dí dỏm đã tạo nên sức sống riêng cho Hò sông Mã. Qua mỗi câu hát, người nghe không chỉ cảm nhận được âm hưởng của những chuyến đò xưa mà còn hiểu thêm về kinh nghiệm lao động, cách giao tiếp và đời sống văn hóa của cư dân ven sông.

Nghệ nhân thực hành Hò sông Mã trên thuyền, tái hiện hình thức diễn xướng dân gian gắn với lao động sông nước ở Thanh Hóa. Ảnh: VOV
Nghệ nhân thực hành Hò sông Mã trên thuyền, tái hiện hình thức diễn xướng dân gian gắn với lao động sông nước ở Thanh Hóa. Ảnh: VOV

Việc Hò sông Mã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là sự ghi nhận những giá trị văn hóa đặc sắc do cộng đồng sáng tạo, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây cũng là niềm tự hào của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân xã Hà Trung nói riêng, tỉnh Thanh Hóa nói chung.

Từ sự ghi nhận này, địa phương có thêm động lực để triển khai các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản, trong đó chú trọng vai trò của các nghệ nhân, duy trì hoạt động các câu lạc bộ, tổ chức truyền dạy cho thế hệ trẻ và tạo điều kiện để Hò sông Mã được thực hành thường xuyên trong đời sống cộng đồng.

Cùng với công tác bảo tồn, việc giới thiệu, quảng bá di sản gắn với các hoạt động văn hóa, du lịch cũng được kỳ vọng góp phần đưa Hò sông Mã đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ và du khách.

Lễ đón nhận Bằng công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cũng là hoạt động thiết thực hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24.11, góp phần nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cộng đồng trong gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.