Trong đời sống văn hóa của cộng đồng người Lô Lô ở xã Lũng Cú (Tuyên Quang), lễ cúng tổ tiên giữ vị trí quan trọng, thể hiện sự gắn bó giữa các thế hệ và quan niệm về cội nguồn được gìn giữ qua nhiều đời.

Điều khiến nghi lễ trở nên khác biệt là sự xuất hiện của những "Ma cỏ" - hình tượng được tạo nên từ cỏ cây, hoa lá và mặt nạ gỗ, mang dáng vẻ hoang sơ như những người rừng giữa không gian hành lễ.

Những người đảm nhận vai "Ma cỏ" là các nam thanh niên khỏe mạnh, dùng nhiều loại cây cỏ, hoa lá buộc kín cơ thể, kết hợp với mặt nạ gỗ để tạo diện mạo đặc trưng, tách biệt với trang phục thường ngày.

Thầy cúng cử hành nghi lễ
Thầy cúng cử hành nghi lễ

Trong quan niệm của người Lô Lô, các Ma cỏ hóa thân thành hình tượng tổ tiên thuở sơ khai, thực hiện những điệu múa trong tiếng trống đồng, dẫn lối cho linh hồn tổ tiên trở về sum họp bên con cháu trong ngày cúng.

Đáng chú ý, hình tượng "Ma cỏ" gắn với tiếng trống đồng và những điệu nhảy múa mang tính nghi thức tạo nên một chỉnh thể diễn xướng dân gian giàu bản sắc.

Âm vang trầm hùng của trống đồng dẫn nhịp cho từng bước di chuyển khiến những hình nhân phủ kín cỏ cây trở thành điểm nhấn của nghi lễ, tái hiện mối liên hệ tâm linh giữa cộng đồng với tổ tiên.

Những điệu múa trong tiếng trống đồng, dẫn lối cho linh hồn tổ tiên trở về sum họp bên con cháu trong ngày cúng
Những điệu múa trong tiếng trống đồng, dẫn lối cho linh hồn tổ tiên trở về sum họp bên con cháu trong ngày cúng

Giá trị văn hóa của nghi lễ còn nằm ở cách cộng đồng duy trì sự hiện diện của tổ tiên trong đời sống tinh thần, thông qua những hình tượng, âm thanh và hoạt động thực hành được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Với người Lô Lô, lễ cúng tổ tiên vì thế không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng mà còn là dịp thể hiện sự tưởng nhớ nguồn cội, ý thức về dòng tộc và sự tiếp nối những giá trị văn hóa truyền thống.

Đặc biệt, hình tượng "Ma cỏ" tạo nên nét nhận diện riêng cho nghi lễ cho thấy cách cộng đồng sử dụng chất liệu tự nhiên và hình thức diễn xướng dân gian để biểu đạt quan niệm tâm linh của mình.

Âm vang trầm hùng của trống đồng dẫn nhịp cho từng bước di chuyển khiến những hình nhân phủ kín cỏ cây trở thành điểm nhấn của nghi lễ
Âm vang trầm hùng của trống đồng dẫn nhịp cho từng bước di chuyển khiến những hình nhân phủ kín cỏ cây trở thành điểm nhấn của nghi lễ

Năm 2012, lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc sắc của thực hành tín ngưỡng này.

Sự ghi nhận ấy góp phần khẳng định vị trí của nghi lễ trong kho tàng di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam, đồng thời đặt ra ý nghĩa tiếp tục gìn giữ những thực hành truyền thống trong chính đời sống cộng đồng người Lô Lô.

Giữa sự đa dạng của văn hóa vùng cao Tuyên Quang, những "Ma cỏ" vẫn mang một sức hấp dẫn riêng bởi hình thức thể hiện độc đáo và ý nghĩa hướng về tổ tiên, nhắc nhớ các thế hệ về cội nguồn văn hóa của dân tộc mình.