Chau Sa Quanh, học sinh Trường THCS An Tức, cùng em trai đến Hội thi Giã cốm dẹp tại xã Ô Lâm, tỉnh An Giang, ngày 21.11. Theo ghi nhận của Báo Giáo dục và Thời đại, em thích thú trước không khí ngày hội, muốn học cách làm cốm nên xin các bà, các cô cho trải nghiệm. Cũng tại đây, bà Cung, 60 tuổi, cho biết mình biết giã cốm từ năm 14 tuổi và luôn hào hứng tham gia mỗi khi địa phương tổ chức hội thi.
Hai câu chuyện, hai độ tuổi, gặp nhau ở công việc tưởng đã quá quen thuộc trong đời sống. Với người lớn, đó là kỹ năng được mang theo qua nhiều năm tháng. Với người trẻ, điều quen mắt vẫn có thể là điều chưa biết làm. Khoảng cách ấy cần được nối bằng cơ hội thực hành, bởi biết tên món ăn và biết cách làm ra nó là hai mức độ gắn bó khác nhau.
Ngày hội có thể tạo ra cuộc gặp ấy. Nhưng làm thế nào để sự hào hứng hôm nay trở thành nếp tiếp nối sau ngày hội?
Cùng tay mới thành mẻ cốm
Hội thi do UBND xã Ô Lâm tổ chức quy tụ 24 đội, có sự tham gia của các cơ quan, các ấp, phum sóc và lực lượng vũ trang. Trong cách tổ chức giã cốm được Báo Nhân Dân ghi nhận, người rang nếp, hai người giã, người sàng sảy phải phối hợp nhịp nhàng để hoàn thành sản phẩm.

Nhìn từ công việc, sự gắn kết cộng đồng ở đây có hình hài rõ rệt. Mỗi người đảm nhận phần việc của mình, đồng thời phải để ý đến người bên cạnh. Kinh nghiệm của người này giúp công việc của người khác thuận hơn; sản phẩm cuối cùng mang công sức chung. Những điều thường được diễn giải bằng khái niệm “đoàn kết”, “hợp tác” đã có sẵn trong cách cùng nhau làm ra thức ăn.
Cũng vì thế, đưa nghề giã cốm vào ngày hội là đưa tri thức trong đời sống ra trước công chúng. Người dân có điều để giới thiệu bằng chính đôi tay mình; người xem có thể nhận ra đằng sau món ăn là sự khéo léo, kinh nghiệm và cách tổ chức lao động. Cuộc thi tạo thêm niềm vui, còn giá trị đáng giữ nằm trong những điều người tham gia biết làm và có thể truyền lại.
Giữ cả ý nghĩa của món ăn
Cốm dẹp gắn với lễ Ok Om Bok, lễ cúng trăng truyền thống của đồng bào Khmer. Theo thông tin tại hội thi, đây là lễ vật dâng cúng Thần Mặt Trăng vào rằm tháng 10 âm lịch, thể hiện lòng biết ơn thiên nhiên và ước vọng mùa màng tốt tươi. Dịp lễ cũng là lúc cộng đồng sum họp, thưởng thức món ăn và chia sẻ kinh nghiệm sản xuất.
Bởi vậy, giữ món ăn cũng là giữ cách con người hiểu về công sức lao động, về mùa màng và sự nương tựa vào thiên nhiên. Nếu chỉ giới thiệu cốm như đặc sản để thưởng thức, câu chuyện sẽ thiếu phần chiều sâu ấy. Hương vị giúp người ta nhớ; hiểu vì sao món ăn hiện diện trong ngày lễ giúp người ta trân trọng.
Đó cũng là lý do người thực hành phong tục cần có chỗ để tự kể câu chuyện của mình. Cách chọn nguyên liệu, phối hợp công đoạn có thể được hướng dẫn bằng thao tác. Ý nghĩa của lễ vật lại cần lời giải thích từ những người vẫn gìn giữ phong tục. Người dân vừa làm ra sản phẩm, vừa giúp người khác hiểu sản phẩm ấy thuộc về đời sống văn hóa nào.
Với người trẻ, được thử làm là điểm bắt đầu thuận tự nhiên. Sự tò mò dẫn tới câu hỏi, câu hỏi dẫn tới việc tìm hiểu. Không cần vội biến mọi trải nghiệm thành bài học lớn, trước hết, hãy để các em có đủ thời gian học cho được việc đang muốn học.
Sau ngày hội, còn người tiếp nối
Cùng ngày 21.11, tại chương trình di sản ở Cố đô Hoa Lư, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hồ An Phong nhấn mạnh vai trò chủ thể sáng tạo, thụ hưởng văn hóa của nhân dân; đồng thời mong muốn nghệ nhân, người thực hành và cộng đồng chia sẻ tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm với công chúng. Định hướng ấy đặt việc trao truyền vào quan hệ trực tiếp giữa người đang nắm giữ hiểu biết và người muốn tiếp nhận.
Từ câu chuyện Ô Lâm, có thể thấy việc tổ chức ngày hội đem lại ích lợi cụ thể: tạo nơi gặp gỡ, làm cho kỹ năng của người dân được nhìn nhận, khơi dậy mong muốn tìm hiểu ở người trẻ. Bước tiếp theo đáng quan tâm là duy trì những cuộc gặp nhỏ hơn, gần gia đình và trường học hơn, để người đã thử có dịp làm lại, người muốn học biết tìm đến ai.
Công việc ấy cần sự phối hợp của địa phương, nhà trường và chính những người biết nghề. Thay vì chỉ hỏi ngày hội có bao nhiêu người dự, có thể hỏi thêm: sau đó, ai muốn tiếp tục học, ai sẵn lòng hướng dẫn, điều kiện nào còn thiếu? Những câu trả lời sẽ giúp nguồn lực dành cho văn hóa đến đúng chỗ.
Bà Cung đã mang kỹ năng giã cốm từ tuổi thiếu niên tới tuổi 60. Chau Sa Quanh đang ở tuổi muốn thử làm điều các bà, các cô vẫn làm. Ngày hội ở Ô Lâm đã ghi nhận cả sự bền bỉ lẫn mong muốn bắt đầu ấy. Điều đáng vun đắp tiếp là cơ hội để mong muốn trở thành khả năng — để mai này, người từng đứng xem cũng có thể tự tay làm cốm trong ngày lễ của gia đình mình.
