Ảnh minh họa
Ảnh minh họa

Mức sinh giảm sâu, người trẻ ngày càng kết hôn muộn

Theo Báo cáo quốc gia về đăng ký và thống kê hộ tịch năm 2025 của Cục Thống kê, tổng tỉ suất sinh (TFR) của Việt Nam giảm xuống còn 1,66 con/phụ nữ, thấp hơn mức 1,84 của năm 2024 và cách khá xa mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ. Trong khi đó, Điều tra biến động dân số thời điểm 1.4.2025 ghi nhận mức sinh là 1,93 con/phụ nữ. Cả hai kết quả đều cho thấy mức sinh đang nằm dưới ngưỡng thay thế.

Sự suy giảm này diễn ra không đồng đều giữa các vùng. Đông Nam Bộ là khu vực có mức sinh thấp nhất, với khoảng 1,25 - 1,48 con/phụ nữ; Đồng bằng sông Cửu Long đạt 1,48 - 1,62 con/phụ nữ. Tại TP.HCM, mức sinh giai đoạn 2024 - 2025 chỉ khoảng 1,32 - 1,51 con/phụ nữ. Trong khi đó, khu vực thành thị ghi nhận 1,67 con/phụ nữ, thấp hơn mức 2,08 con ở nông thôn.

Cùng với mức sinh giảm là xu hướng kết hôn muộn. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt tăng từ 24,1 tuổi năm 1999 lên 25,2 tuổi năm 2019 và đạt khoảng 27,2 - 27,3 tuổi trong giai đoạn 2023 - 2025. Riêng TP.HCM đã ghi nhận tuổi kết hôn trung bình lần đầu trên 30 tuổi.

Kết hôn muộn đồng nghĩa với việc thời gian dành cho sinh con và nuôi dạy con của các cặp vợ chồng bị thu hẹp. Khi lập gia đình ở độ tuổi cao hơn, nhiều người có xu hướng sinh ít con, thậm chí không còn muốn sinh con vì những tính toán về kinh tế, công việc và chất lượng cuộc sống.

Giá nhà, chi phí nuôi con và nỗi lo sự nghiệp

Với nhiều người trẻ, quyết định sinh con không chỉ phụ thuộc vào mong muốn cá nhân mà còn gắn với câu hỏi rất thực tế: Gia đình đã đủ điều kiện để nuôi một đứa trẻ hay chưa?

Áp lực đầu tiên nằm ở chuyện an cư. Thu nhập bình quân của người lao động Việt Nam khoảng 9 triệu đồng/tháng, trong khi một căn hộ hạng trung rộng 50m² tại Hà Nội có giá khoảng 3,5 tỉ đồng. Khoảng cách quá lớn giữa thu nhập và giá nhà khiến việc sở hữu một nơi ở ổn định trở thành mục tiêu khó đạt được với nhiều gia đình trẻ.

Không ít cặp đôi muốn có nhà riêng trước khi kết hôn hoặc sinh con. Nếu lựa chọn vay ngân hàng, khoản trả góp hàng tháng lại trở thành gánh nặng kéo dài, đặc biệt khi gia đình chuẩn bị đón thêm thành viên. Trong hoàn cảnh đó, chuyện cưới xin, sinh con thường phải lùi lại để ưu tiên tích lũy tài chính.

Ngay cả khi đã có nơi ở, chi phí nuôi dạy con vẫn là bài toán dài hạn. Từ tiền bỉm sữa, khám chữa bệnh, nhà trẻ đến học phí và các hoạt động giáo dục, mỗi giai đoạn trưởng thành của trẻ đều cần một khoản chi đáng kể. Tại các đô thị lớn, mức sống cao khiến áp lực này càng rõ rệt.

Vì vậy, thay vì sinh hai hoặc ba con, có những cặp vợ chồng lựa chọn tập trung nguồn lực nuôi một con thật tốt. Đây không hẳn là quyết định xuất phát từ việc không thích trẻ nhỏ, mà là cách họ cân đối giữa thu nhập, điều kiện sống và mong muốn dành cho con những cơ hội phát triển tốt nhất.

Một áp lực khác ít được nhìn thấy đầy đủ là sự gián đoạn sự nghiệp, đặc biệt đối với phụ nữ. Thời gian mang thai, nghỉ sinh và chăm sóc con nhỏ có thể ảnh hưởng đến thu nhập, cơ hội thăng tiến, thậm chí khả năng quay trở lại công việc. Trong khi đó, việc chăm sóc trẻ vẫn phụ thuộc nhiều vào sự hỗ trợ của ông bà hoặc người thân; hệ thống nhà trẻ và dịch vụ giữ trẻ chưa đáp ứng thuận tiện nhu cầu của tất cả lao động trẻ.

Khi trách nhiệm chăm con chưa được chia sẻ đồng đều giữa vợ và chồng, phụ nữ thường phải gánh phần lớn công việc gia đình. Nỗi lo phải lựa chọn giữa sự nghiệp và việc làm mẹ vì thế trở thành một trong những lý do khiến nhiều người trì hoãn sinh con.

Bên cạnh kinh tế, quan niệm sống của thế hệ trẻ cũng đang thay đổi. Nhiều người muốn dành thời gian phát triển bản thân, trải nghiệm cuộc sống và xây dựng nền tảng tài chính trước khi lập gia đình. Việc chứng kiến những người xung quanh căng thẳng vì tiền bạc, thiếu thời gian chăm sóc con hoặc phải hy sinh công việc cũng khiến họ thận trọng hơn với quyết định sinh con.

Khuyến sinh cần bắt đầu từ việc giảm gánh nặng cho gia đình

Mức sinh thấp kéo dài không chỉ là câu chuyện riêng của từng gia đình mà còn đặt ra thách thức đối với cơ cấu dân số và nền kinh tế. Năm 2024, Việt Nam có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 13,9% dân số. Con số này được dự báo tăng lên xấp xỉ 18 triệu người, tương đương 17%, vào năm 2030.

Theo các dự báo nhân khẩu học, Việt Nam có thể kết thúc thời kỳ dân số vàng vào khoảng năm 2036; lực lượng lao động bắt đầu suy giảm từ năm 2044 và quy mô dân số có thể chuyển sang tăng trưởng âm trong giai đoạn 2051 - 2054.

Khi số trẻ em sinh ra ngày càng ít, lực lượng lao động trong tương lai sẽ thu hẹp, trong khi số người cao tuổi cần được chăm sóc tăng lên. Điều này tạo sức ép lên hệ thống y tế, bảo hiểm xã hội và các chính sách an sinh. Với những gia đình chỉ có một con, trách nhiệm chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ khi về già cũng có thể tập trung vào một người.

Trước thực trạng này, chính sách dân số cần chuyển từ vận động sinh con sang tạo điều kiện để người dân thực sự yên tâm khi xây dựng gia đình. Theo định hướng của các chuyên gia Cục Dân số, có 6 điều kiện cần được quan tâm: tạo cơ hội gặp gỡ, kết nối cho thanh niên; cải thiện việc làm, thu nhập và nhà ở; bảo vệ việc làm cho phụ nữ mang thai, sau sinh; hỗ trợ tài chính trong quá trình nuôi dạy con; tăng cường chăm sóc sức khỏe sinh sản và củng cố niềm tin vào hôn nhân thông qua bình đẳng giới, chia sẻ trách nhiệm gia đình.

Một số chính sách đã được đưa vào Luật Dân số, trong đó có quy định ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội đối với người có từ hai con đẻ trở lên theo quy định pháp luật về nhà ở. Lao động nữ sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng, lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai. Tại TP.HCM, chính sách hỗ trợ 3 - 5 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi cũng được triển khai nhằm khuyến khích duy trì mức sinh...

Tuy nhiên, việc hỗ trợ một lần khó có thể thay đổi quyết định của những gia đình đang phải đối mặt với khoản vay mua nhà kéo dài hàng chục năm, chi phí nuôi con liên tục tăng và nỗi lo mất cơ hội nghề nghiệp. Điều người trẻ cần là một hệ thống hỗ trợ đủ lâu dài, từ nhà ở, y tế, giáo dục đến việc làm và dịch vụ chăm sóc trẻ.