
Khoảng trống an sinh từ những công việc không ổn định
Với tài xế công nghệ, người bán hàng rong, thợ hồ, xe ôm..., thu nhập mỗi ngày thường phụ thuộc vào số chuyến xe, đơn hàng hoặc lượng khách. Khi có việc, họ tranh thủ làm để kiếm tiền trang trải cuộc sống; khi đau ốm, tai nạn hoặc công việc gián đoạn, nguồn thu gần như lập tức bị ảnh hưởng. Trong hoàn cảnh đó, việc dành ra một khoản tiền cố định để đóng BHXH trong thời gian dài không phải lựa chọn dễ dàng.
Một nghiên cứu do Tổng hội Y học Việt Nam chủ trì, khảo sát 1.208 lao động tự do làm việc ngoài trời tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng và Cần Thơ (công bố tháng 8.2026) cho thấy chỉ 2,2% người được khảo sát tham gia BHXH tự nguyện, trong khi tỉ lệ có BHYT đạt 73,5%. Thời gian làm việc trung bình lên tới 55,3 giờ mỗi tuần. Trong số người tham gia khảo sát, có 62,6% mong muốn được hỗ trợ đóng BHXH.
Những con số này phản ánh một khoảng cách lớn giữa nhu cầu được bảo vệ và khả năng tiếp cận chính sách. Người lao động hiểu rằng BHXH là điểm tựa khi về già, nhưng không phải ai cũng đủ điều kiện tài chính để theo đuổi một khoản đóng góp dài hạn. Với nhiều người, chi phí sinh hoạt, tiền thuê nhà, xăng xe và các khoản chi thiết yếu luôn được ưu tiên trước.
Bên cạnh áp lực thu nhập, cơ chế BHXH hiện nay cũng chưa thực sự phù hợp với đặc thù của nhóm lao động này. BHXH tự nguyện chủ yếu hướng đến tích lũy để hưởng lương hưu và chế độ tử tuất; từ ngày 1.7.2025, chính sách đã bổ sung trợ cấp thai sản 2 triệu đồng cho mỗi con khi đáp ứng điều kiện. Tuy nhiên, người tham gia vẫn chưa được hưởng các chế độ ốm đau, tai nạn lao động và bảo hiểm thất nghiệp như một số nhóm tham gia BHXH bắt buộc.
Thực tế, một tài xế công nghệ có thể làm việc 14 - 15 giờ mỗi ngày nhưng thu nhập thực nhận còn phải trừ chi phí nhiên liệu, bảo dưỡng phương tiện và các khoản chiết khấu. Người bán hàng rong có thể mất nguồn thu chỉ sau một lần ốm đau. Khi không thể làm việc, họ cũng không có khoản trợ cấp thay thế thu nhập từ những cơ chế bảo hiểm này.
Không thể chỉ trông chờ người lao động tự đóng
Trong quá trình thảo luận về sửa đổi Luật BHXH (tháng 11.2026), vấn đề mở rộng diện bao phủ đối với lao động phi chính thức và người làm việc trên nền tảng số tiếp tục được đặt ra. Tại Quốc hội, ý kiến của đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hà Nội) nhấn mạnh những khó khăn của nhóm lao động có thu nhập không ổn định trong việc tiếp cận và duy trì BHXH.
Ngày 9.11.2026, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cũng cho biết, Chính phủ đang nghiên cứu khả năng mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc đối với lao động phi chính thức, trong đó có tài xế xe ôm công nghệ. Tuy nhiên, đây vẫn là nội dung nghiên cứu, chưa phải quy định đã được ban hành.
Ngày 21.11.2026, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH nhưng chưa mở rộng đối tượng tham gia trong lần sửa đổi này. Chính phủ sẽ tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để xem xét trong đợt sửa đổi toàn diện Luật dự kiến trình Quốc hội vào tháng 10.2027.
Diễn biến này cho thấy bài toán an sinh đối với lao động tự do vẫn cần thêm thời gian và những đánh giá cụ thể. Một trong những vấn đề cần giải quyết là xác định trách nhiệm đóng bảo hiểm đối với các nền tảng công nghệ. Khi doanh nghiệp tổ chức, điều phối hoạt động và hưởng lợi từ lực lượng tài xế, người giao hàng, việc để người lao động tự gánh toàn bộ chi phí an sinh sẽ khó tạo ra sự bảo vệ bền vững.
Thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi hợp đồng, chính sách cần xem xét bản chất quan hệ làm việc, mức độ quản lý, điều phối và cách thức trả công để xác định trách nhiệm của các bên. Trên cơ sở đó, có thể nghiên cứu cơ chế đóng góp ba bên gồm người lao động, doanh nghiệp và Nhà nước, với tỉ lệ phù hợp đặc điểm từng nhóm nghề nghiệp.
Một hướng khác là nghiên cứu phương thức đóng linh hoạt theo thu nhập thực tế. Với tài xế công nghệ, khoản đóng có thể được tính toán theo tỉ lệ trên doanh thu hoặc giao dịch hoàn thành, thay vì tạo áp lực bằng một khoản cố định trong những tháng ít việc. Người làm việc trên nhiều nền tảng cũng cần được ghi nhận thống nhất quá trình đóng, tránh tình trạng mỗi ứng dụng quản lý một phần dữ liệu riêng biệt.
Tại TP.HCM, một đề xuất được đề cập là xây dựng quỹ hỗ trợ rủi ro nghề nghiệp cấp tỉnh, có sự đóng góp của doanh nghiệp vận hành nền tảng. Quỹ có thể hỗ trợ người lao động khi gặp tai nạn, bệnh nặng hoặc mất khả năng lao động tạm thời trong thời gian chờ hoàn thiện các cơ chế bảo hiểm phù hợp. Đây là hướng nghiên cứu chính sách, cần tiếp tục đánh giá nguồn hình thành, điều kiện thụ hưởng và cách thức vận hành.
Xây dựng lưới an sinh linh hoạt, bắt đầu từ cơ sở
Bên cạnh việc mở rộng đối tượng tham gia, khả năng duy trì đóng BHXH cần được đặt ngang với mục tiêu tăng số người tham gia. Chính sách hỗ trợ của Nhà nước có vai trò quan trọng, nhất là với người nghèo, cận nghèo và nhóm có thu nhập thấp. Ngoài mức hỗ trợ từ ngân sách Trung ương, các địa phương có thể căn cứ khả năng cân đối ngân sách để ban hành chính sách hỗ trợ bổ sung.
TP.HCM và Đà Nẵng đã triển khai những hình thức hỗ trợ thêm nhằm khuyến khích người dân tham gia BHXH tự nguyện. Một số đề xuất hướng tới tổng mức hỗ trợ 65 - 80% mức đóng chuẩn đối với các nhóm được ưu tiên. Tuy nhiên, cần phân biệt mức hỗ trợ theo từng nhóm đối tượng và từng chính sách địa phương, không xem đây là mức áp dụng chung trên cả nước.
Một cơ chế an sinh hiệu quả cũng không nên chỉ tập trung vào mục tiêu có lương hưu sau hàng chục năm đóng góp. Với người lao động tự do, những nhu cầu trước mắt như khám chữa bệnh, tai nạn nghề nghiệp và hỗ trợ khi mất nguồn thu cũng cần được tính đến. Có thể nghiên cứu hệ thống an sinh nhiều tầng, kết hợp BHYT, bảo hiểm tai nạn, các quỹ hỗ trợ rủi ro và BHXH tích lũy dài hạn, để người lao động có những lớp bảo vệ phù hợp với điều kiện của mình.
Cùng với đó, việc xây dựng tài khoản an sinh gắn với mã định danh cá nhân là hướng có thể nghiên cứu nhằm theo dõi quá trình tham gia của người lao động qua nhiều công việc, địa bàn và nền tảng khác nhau. Dữ liệu liên thông giữa cơ quan BHXH, cơ quan thuế và doanh nghiệp sẽ giúp việc ghi nhận đóng góp thuận tiện hơn, nhất là với những người có nhiều nguồn thu nhập.
Ở cấp cơ sở, các điểm tư vấn an sinh tại xã, phường cần được phát huy để hỗ trợ người dân đăng ký, điều chỉnh mức đóng, bảo lưu thời gian tham gia và tiếp cận các chế độ. Hoạt động tuyên truyền cũng nên đi thẳng vào những nơi tập trung đông lao động tự do như chợ truyền thống, khu nhà trọ, bến xe, nghiệp đoàn và các điểm tập kết giao hàng, thay vì chỉ phổ biến chính sách qua những hình thức khó tiếp cận với nhóm này.

